امکان ارائه نامه پذیرش پیش از موعد مقاله پس از انجام مراحل ثبت نام وجود دارد، لیکن نامه پذیرش نهایی مقاله منوط به ارائه مقاله در سمینار خواهد بود. 

نویسنده: دکتر نازیلا کاردان
تاریخ نگارش:1395/7/17

نام و نام خانوادگی :
ایمیل:
عدد تصویر:
نظر شما:


(#7) ابوالفضل مددی - سه شنبه 27 مهر 1395 10:07 درج پاسخ

با سلام

نحو ه ارسال مقاله چگونه هست

(#8) ابوالفضل مددی - سه شنبه 27 مهر 1395 10:07 درج پاسخ

عنوان "دلایل خشک شدن دریاچه اورمیه و اثرات آن بر محیط پیرامون "

گرد آوری :ابوالفضل مددی

کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری

چکیده

 

درياچه اروميه يكي از پيكر ههاي آبی قديمي و بسيار مهم ايران زمين است كه امروزه به يك بحران زيست محيطي عظيم دچار شده است. مشابه آنچه كه امروز براي درياچه اروميه اتفاق مي افتد در فاصل هاي نه چندان دور براي درياي آرال رخ داد و آن را به يك شوره زار تبديل كرد و اثرات زيست محيطي مخربي به جاي گذاشت. پسروي درياچه اروميه نيز عواقب زيست محيطي بسياري دارد كه يكي از آنها تخريب و شور شدن خا ك ها است.

 

کلمات کليدي: دریاچه اورمیه ، بحران زیست محیطی

E-mail: madad_ab@yahoo.com

مقدمه:

درياچه اروميه در شمال غربي ايران، بين 3 استان آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي و كردستان و در 18 كيلومتري شرق شهر اروميه واقع شده است. درياچه اروميه بزرگترين آبگير داخلي ايران، آسياي غربي و خاور ميانه بوده و از نظر وسعت بيستمين درياچه بزرگ جهان بوده و با دارا بودن 8 ميليارد متر مكعب انواع نمك ها پس از بحرالميت دومين درياچه شور از نظر سختي آب در جهان محسوب مي گردد(سعيدي، 1386:68) وسعت زيست بوم آبي درياچه اروميه 5000 كيلومتر مربع  و تراز كف درياچه از سطح درياهاي آزاد 1268 متر است ، عمق آب درياچه بين 5 تا 16 متر متغير و به طور متوسط 6متر بوده كه مجموع حجم آبگيري درياچه حدود 32 ميليارد متر مكعب برآورد مي شود ،  102 جزيره كوچك و بزرگ با مجموع مساحت 7816 هكتار در داخل محدوده درياچه اروميه قرار دارد كه از ميان آن ها 10 جزيره بزرگ و بقيه كوچك هستند. در ناحيه بومشناختي درياچه 27 گونه پستاندار، 212 گونه پرنده، 41 گونه خزنده، 7 گونه دوزيست و 26 گونه ماهي به ثبت رسيده است. درياچه اروميه زيستگاه زمستان گذراني گروه هاي بزرگي از مرغان آبزي بويژه اردكها و مرغان درازپا، تنجه و كاكايي ميباشد. علاوه بر اين بزرگترين كولونيهاي توليد مثلي فلامينگو در ايران و همچنين پليكان سفيد در حوزه درياچه ميباشد. جزاير جنوبي درياچه زيستگاه دو گونه پستاندار در معرض خطر انقراض، شامل گوزن زرد ايراني و قوچ ارمني ميباشد.  در آب درياچه 12 گونه جلبك و يك گونه سخت پوست بنام آرتميا اروميانا  وجود دارد كه هم غذاي مناسبي براي پرندگان بومي و مهاجر درياچه محسوب ميشود و هم داراي ارزش بالاي صادراتي است.

دلایل بحران دریاچه اورمیه:

 دریاچه اورمیه به عنوان یکی از  مهم ترین زیست بوم کشور ، توسط دو دسته(الف)عوامل طبيعي و (ب) عوامل انساني ايجاد ميشود. عوامل طبيعي بدون دخالت بشر باعث تخريب زیست محیطی دریاچه گردید، هرچند دخالت انسان ميتواند باعث تشديد اثرات آنها بشود. و عوامل طبيعي در بروز بحران زيستمحيطي درياچه اروميه دخيل بوده اند كه عبارتند از خشكسالي، افزايش دما و تبخير. گرمايش جهاني و خشكسالي تا 67 درصد در روند تقليل سطح آب درياچه موثر بوده است (آب منطقه اي آذربايجانغربي ، 1390:12). خشكساليهاي گسترده و دوره اي در حوزه درياچه، تاثيرات غير قابل انكاري به جا گذاشته است. آخرين بررسيهاي صورت گرفته بر وضعيت بارندگي حوزه درياچه حاكي از، سيطره شرايط خشكسالي از نظر شدت و تداوم در شرق، جنوب شرق و بخشي از شمالغرب درياچه ميباشد. بارندگي در حوزه درياچه اروميه نسبت به ميانگين 34 ساله، 15 درصد كاهش داشته است(پايگاه خبري صادق نيوز،1391) . تنها خروجي درياچه اروميه تبخير آب آن است . در حالي است كه حوزه درياچه اروميه در طي دوره  1388-1373 به طور ميانگين 2 درجه سانتيگراد گرمتر شده است. بدنبال افزايش دما، ميزان تبخير نيز افزايش يافته است. افزايش دما و به تبع آن تبخير، تاثير به سزايي در كاهش سطح آب درياچه اروميه داشته است (كاوياني راد،1390).

از سوي ديگر، فعاليتهاي بشري در استفاده ناپايدار از پیرامون و سواحل دریاچه بدون توجه به توانايي اکولوژی دریاچه در رفع آثار نامطلوب اين فعاليتها، به عنوان عامل اصلي صدمات وارده مطرح است چنانكه طي دو دهه گذشته به تدريج شرايط بومشناختي درياچه تغيير كرده و بخش وسيعي از آن خشك شده است. در محدوده حوزه آبريز درياچه اروميه تعداد 40 سد موجود، 12 سد در دست ساخت و 40 سد در دست برنامه ريزي است. حجم آب قابل تنظيم سدهاي در دست بهره برداري و اجرايي به ترتيب برابر 2020 و 1458 ميليون متر مكعب است روي 14 رودخانه از 15 رودخانه دائمي تامين كننده آب درياچه نيزسدهاي مخزني و انحرافي بسياري احداث گرديده است. به عنوان نمونه روي رودخانه آجي چاي به تنهايي تعداد 22 سد احداث شده كه كل آب شيرين موجود را جمع آوري ميكند رودخانه "آجي چاي " ، "سيمينه رود " و " زرينه رود " تامين كننده 60 درصد از كل دبي ورودي به درياچه اروميه بوده است. با توجه به اينكه دو رودخانه ديگر نيز وضعيت مشابهي دارند، ميتوان گفت درياچه از دريافت تقريبا 60 درصد از سهم خود محروم شده است.یکی ديگر از عوامل مخرب درياچه ، احداث جاده ميانگذري است كه قسمت عمده اي از آن از طريق خاكريزي در آب درياچه صورت گرفته است. اين بزرگراه 15 كيلومتري (شهيد كلانتري) با خشكاندن بيش از هشتاد درصد حد فاصل ميان دو سوي غربي - شرقي درياچه، از طريق خاكريزي حدودا 12 كيلومتري ايجاد شده و تنها كمتر از بيست درصد آن به وسيله سازه هاي آهني و آن هم با پايه هاي بتني مخرب محيط زيست، احداث گرديده است. عمده ترين علتي كه براي ساخت اين ميانگذر ذكر شده است كاهش 100 كيلومتري مسافت بين شهرهاي تبريز و اروميه بوده است كه باعث توسعه اقتصادي منطقه و كاهش مصرف سوخت ميگردد. یکی دیگر از فعالیتهای بشری كشاورزي است ، با 87 درصد، بيشترين ميزان مصرف آبهاي سطحي و زيرزميني را در حوزه درياچه اروميه به خود اختصاص داده است. نكته مهمي كه تاثيرگذاري اين عامل در بيلان آبي درياچه را بيشتر ميكند، آن است كه زمان بهره برداري زيادتر از چاهها در تمام سطح حوزه آبريز منطبق بر دوره هاي خشكسالي است كه در آن هنگام، درياچه نيز خود به دليل كاهش بارش و جريانهاي سطحي ورودي، با شرايط دشواري مواجه است. بهره برداري مفرط از منابع آب زيرزميني، باعث نفوذ آب شور درياچه به آبخوانهاي آنها شده و نه تنها تداوم فعاليت در بخشهاي وسيعي از اراضي كشاورزي را تهديد مي كند بلكه كيفيت منابع آب زيرزميني را نيز با مخاطره جدي مواجه ساخته است.

 

اثرات خشك شدن دریاچه ارومیه

ایران سرزمینی خشك است و خشكسالی با انعكاس آن در كتیبه داریوش حداقل تاریخی طولانی و مستند دارد. با این حال دریاچه ارومیه در طول این تاریخ طولانی مشكل چندانی نداشت، و در زمان ما شروع به خشك شدن تدریجی نمود. سطح آب دریاچه طی ۱۳ سال گذشته ۶ متر کاهش داشته ‌است. براساس برخی اطلاعات تا تیر ماه ۱۳۹۲ بیش از ۷۵ درصد از آب آن خشک شده است. بسیاری از کارشناسان با هشدار نسبت به تداوم این موضوع اعلام می‌کنند در صورت ادامه روند فعلی، تا ۴ سال آینده این دریاچه به طور کامل خشک خواهدشد. در صورت خشک شدن این دریاچه، هوای معتدل منطقه تبدیل به هوای گرمسیری با بادهای نمکی خواهد شد و استان‌های همجوار شاهد بارش باران نمک خواهد بود و ادامه این امر منجر به آواره شدن ۱۳ میلیون نفر خواهد شد، و به اعتقاد اكثر متخصصین حاصل این خشك شدنِ تدریجی نابود شدن پارك ملی دریاچه ارومیه است، و غبار برخاسته از بستر بیابانی دریاچه، معیشت و سلامت ۶ میلیون انسان را در منطقه با خطر مواجه می‌سازد واین پدیده اقلیم منطقه را تغییر خواهد داد. وحید چگینی رییس موسسه ملی اقیانوس شناسی گفت: در صورت خشک شدن دریاچه ارومیه، یک چهارم کشور خسارت خواهد دید و با توفان‌های گرد و غبار و نمک مواجه خواهد شد به گزارش ایرنا، وحید چگینی افزود: اگر دریاچه ارومیه خشک شود استان‌های زیادی در کشور از جمله مازندران، گیلان، زنجان، آذربایجان شرقی، غربی، اردبیل، تهران، قزوین و برخی مناطق دیگر تحت تاثیر قرار می‌گیرد به عبارت دیگر یک فاجعه زیست محیطی در سطح وسیعی از کشور رخ خواهد داد.

 

از آثار دیگر خشک شدن دریاچه ، تبدیل 204 هزار هکتار از اراضی کشاورزی 7 شهرستان آذربایجان شرقی به شوره‌زار، افزایش سقط جنین دام ، سوختن برگ درختان در مناطق حاشیه‌ای دریاچه است  ارومیه به دلیل وجود نمک در هوا خبر داده بود با تداوم خشکی این دریاچه امکان رسیدن ریزگردهای نمکی به پایتخت وجود دارد، و امکان پراکنده شدن آنها تا شعاع ٧٠٠ کیلومتری وجود دارد. بر همین اساس و با در نظر گرفتن این‌که این ریزگردهای نمکی می‌توانند مسیرهای طولانی را طی ‌کنند انتظار می‌رود که در آینده به دنبال ادامه روند خشکی دریاچه ارومیه ریزگردهای نمکی حاصل از آن به تهران هم برسد.یکی دیگر از اثرات خشک شدن دریاچه مهاجرت و هزینه‌هایی ناشی آن بر کشور هست ، بطوریکی استاندار آذربایجان‌غربی می‌گوید: خشکی دریاچه ارومیه مهاجرت  ٦‌میلیون روستایی را به دنبال دارد. لازم به ذکر هست که ریزگردهایی حاصل از خشک شدم دریاچه زندگی را برای ساکنان اطراف دریاچه بسیار سخت خواهند کرد. امکان کشاورزی و دامداری در حوضه آبریز دریاچه ارومیه را خواهند گرفت و کشاورزان را به مهاجرت وادار خواهند شد «سوختن برگ درختان در حاشیه دریاچه و شور شدن زمین‌های اطراف، کشاورزان را مجبور کرده است تا کشت را به زمین‌های بالادست ببرند و زمین‌هایی دورتر از دریاچه را زیر کشت ببرند». این یعنی خداحافظی روستاییان با محل اقامت خود. مهاجرت به شهرهای اطراف و حتی شهرهایی دورتر از دریاچه و بحران‌های آن. حالا دریاچه و حواشی آن زیر سایه مهاجرت رفته است. در این خصوص عیسی کلانتری دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه، با تأکید بر این‌که تبعات مهاجرت جمعیت به دلیل بحران خشک شدن دریاچه ارومیه به مراتب زیانبارتر از جنگ تحمیلی است، می‌گوید: "بسیاری از مدیران و مردم به‌خاطر دارند در زمان هشت‌سال دفاع مقدس مهاجرت یک‌میلیون و ١٠٠‌هزار نفری مردم از مرزهای جنوب و غرب کشور مشکلات زیادی را برای دولت ایجاد کرده بود، حال آن‌که با خشک شدن دریاچه ارومیه افزون بر پنج‌میلیون نفر از جمعیت ساکن در اطراف این دریاچه و در استان‌های شمال غرب کشور مجبور به مهاجرت اجباری می‌شوند" که به معنای خالی شدن دو استان شرقی و غربی دریاچه ارومیه از سکنه است مسکن‌ سال ۱۳۹۰ خورشیدی، جمعیت استان آذربایجان‌شرقی حدود سه‌میلیون و ٧٢٤‌هزار نفر بوده و  آذربایجان‌غربی هم کمی بیش از سه‌میلیون و ٨٠‌هزار نفر جمعیت داشته است. یعنی دو استان مجاور دریاچه، حدود ٦‌میلیون و ٧٨٠‌هزار نفر جمعیت دارند. حال به گفته دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه و استاندار آذربایجان غربی، با خشک شدن دریاچه حدود پنج تا شش‌میلیون نفر مجبور به مهاجرت خواهند شد که این میزان بیش از ٩٠‌درصد جمعیت دو استان و حدود ١٠‌درصد جمعیت کل کشور است.        

ارائه راهکارها جهت نجات دریاچه اورمیه :

بهره برداري مستمر از مواهب طبيعي فقط با رعايت تعادل در طبيعت امكان پذير است. حال آنكه درياچه اروميه از حالت تعادل خارج گرديده و حيات و استمرار موجوديت آن نيز به شدت در معرض خطر ميباشد. بنابراين در اين بخش به پاسخ اين سوال پرداخته ميشود كه آيا راهکارهای جهت نجات دریاچه وجود دارد ودر صورت تعهد به استفاده معقول از حوضه دریاچه اورمیه امکان بقاء آن وجود دارد یانه.در این راستا تهیه و تدوین برنامه جامع برای استفاده معقول از حوضه با توجه به كنوانسيون رامسر و تدوين سياستهاي مناسب و قانونگذاري و تصویب قوانین و تامین حقابه زيست محيطي درياچه اروميه هست

برنامه های جامع نیز شامل :   

  • منع توسعه کشاورزی در حوضه آبخیز دریاچه ارومیه
  • باز کردن دریچه سدها
  • تغییر در شیوه‌های کشت و جایگزین کردن آبیاری نوین نسبت به افزایش بهره‌وری:تغییر الگوی کشت می‌تواند زمینه بروز اثرات مخرب در حوزه دریاچه ارومیه بر کشاورزی را کاهش داده و در عین حال اقتصاد کشاورزان را تا حدودی تامین کند و این تغییر الگوی کشت باید مبتنی بر کار کارشناسی و شناسی محصولات متناسب با محیط این دریاچه چه در سطوح کشاورزی و چه در عرصه باغی باشد. تغییر الگوی کشت امروزه در دنیا امری متداول برای افزایش راندمان تولید در کشاورزی و متناسب سازی تولیدات این عرصه با نیاز، تقاضای بازار و مهمتر از همه اقتصاد است. در این شیوه محصولات کشاورزی با نیاز آبی کم جایگزین کشت محصولاتی با نیاز آبی زیاد می گردد.در این راستا کارشناسان جهاد کشاورزی کشت پسته و زعفران، گلرنگ و کلزا در راستای تغییر الگوی کشت درحاشیه این دریاچه پیشنهاد و اجرا نمودند .

2-    رعایت حقابه و پلمب چاه‌های غیرمجاز در حوضه آبخیز دریاچه ارومیه

 

  • انتقال آب از حوضه دیگر به دریاچه
  • توسعه آبیاری تحت فشار، پوشش انهار و احداث کانال‌های آبیاری

 

 

نتیجه گیري :

 

درياچه اروميه يكي از بزرگترین آبگیر داخلی و مهمترین دریاچه دائمی ایران است که به دلیل اهمیت اقلیمی، اقتصادی، اکولوژیک و زیست محیطی از نواحی جغرافیایی قابل توجه و مطرح در ایران به شمار می رود. سطح آب این دریاچه نیز مانند سایر دریاچه های بزرگ جهان طی سال های مختلف، دارای نوسان های دوره ای مشخص بوده است که پردازش داده‌ های ترازسنجی ماهواره‌ ای نیز نشان می دهد که از سال ١٣٧٤ تا ١٣91 تراز دریاچه  افت داشته است و در صورت ادامه روند خشک شدن دریاچه، منطقه با زیان های جبران ناپذیر اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و بهداشتی روبرو خواهد شد. این دریاچه در ليست تالابهاي با اهميت بين المللي كنوانسيون رامسر ثبت شده است . به موجب اين كنوانسيون، ايران به استفاده معقول از درياچه اروميه و حفظ آن متعهد شده است. استفاده معقول از اين درياچه متضمن اتخاذ رويكرد جامع مديريتي در بهره برداري از اين حوضه  هست ، همچنین تعيين حقابه زيست محيطي درياچه مي تواند موجب احياء آن وضامن تحقق استفاده معقول باشد. بررسی شرایط حوضه های دریاچه های خشک شده در جهان نشان داد که در صورت خشک شدن درياچه ارومیه ، حوضه این دریاچه با زيان هاي جبران ناپذير اقتصادي، اجتماعي، زيست محیطي و بهداشتي روبرو خواهد شد. افزایش طوفانهای نمکی، هجوم امراض و مشکلات بهداشتی، آسمی جدی پوشش گیاهی و نابودی حیات وحش از جمله پیامدهای ناگوار زیست محیطی خشک شدن این پهنه آبی مهم کشور خواهد شد. از آنجا که میزان تغییرات سطح تراز دریاچه ارومیه پیرو میزان ورودی آب به داخل و خروجی آب از آن است که این امر توسط عوامل طبیعی و یا با دخالت انسان کنترل می شود و آب دریاچه از طریق رودخانه های دائمی و فصلی، بارش مستقیم و چشمه های آب زیرزمینی است. از آنجا که دریاچه ارومیه فاقد خروجی است و به دلیل شوری زیاد آب آن برای کشاورزی مناسب نیست. تبخیر سطحی، موثرترین عامل خروج آب از دریاچه محسوب میشود.لازم است با ساماندهی آن حیات چشمه ها را به آنها بازگردانده شود . در این مطالعه با توجه تسریع روند خشک شدن دریاچه، اثرات زیان بار زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی خشک شدن آن، پیامدهای ناشی از خشک شدن دریاچه با ارائه راهکارهایی برای نجات دریاچه مورد بررسی قرار گرفته است.

 

 

 

 

 

منابع:

1- امن الهي، بهرام ( 1389 ). نقش دانش در حقوق محيط زيست ، پايان نامه كارشناسي ارشد، تهران، دانشگاه شهيد بهشتي، دانشكده حقوق.

2- بدري، سید علی و جعفر صادق قنبري( 1384 ).ارزیابی توان هاي محیطی در عمران روستایی. مطالعه موردي: حوضه رود قلعه. چاي عجب شیر. مجله پژوهشهاي جغرافیایی. شماره 54.

3- بقایی، غلامرضا( 1388 ). گزارش تحلیلی گونش از نابودي تدریجی دریاچه ارومیه با عنوان طوفان نمک در راه آذربایجان. هفته نامه گونش. سال سوم. شماره شصت.

4-جوادي پیر بازاري، سامان، محمدي،کوروش، خدادادي، احمد،( 1387 )، ارزیابی زیست محیطی سد گتوند علیا با استفاده از سامانه هاي اطلاعات جغرافیایی و منطق فازي.چهارمین گنگره ملی مهندسی عمران. دانشگاه تهران.

5- حکیم خانی، شاهرخ و محمود عرب خدري( 1385 ).تحلیل رگرسیونی بین رسوب معلق و ویژگ یهاي هیدروژئومورفولوژیک . حوضه دریاچه ارومیه. مجله علوم کشاورزي ایران. جلد 37 . شماره 2

6- خلیلی، ناهید، عمادي، حسین، نگارستان، حسین، ( 1386 ).بررسی اثرات شور يهاي بالا بر رشد و بقاي آرتمیاي بکرزاي برکه 70-67 : هاي اطراف دریاچه ارومیه و دریاچه قم. مجله علوم و تکنولوژي محیط زیست، دوره نهم. شماره 1

7-دانشور، نظام الدین،نیکبخت، علی، دانشخواه، مرتضی. بررسی خواص شیمیایی و فیزیکی آب دریاچه ارومیه و منطقه بندي آن با استفاده از تحلیل آماري. مجله دانشکده فنی دانشگاه تبریز.

8-رسولی، علی اکبر ،عباسیان،شیرزاد، جهانبخش،سعید، ( 1387 ).پایش نوسان هاي سطح آب دریاچه ارومیه با پردازش تصاویر ماهواره اي چند سنجنده اي و چند زمانه اي.فصلنامه مدرس علوم انسانی. دوره 12 . شماره 2

9-  ساري صراف، بهروز، جهانبخش، سعید، فاخري فرد،احمد، قره باغی، مهرناز،( 1381 ).طبقه بندي محدوده هاي آگروتوپوکلیماتیک حوضه هاي آبریز رودخانه ارس و دریاچه ارومیه با استفاده از عناصر رطوبت و بارندگی. نشریه دانشکده 83-111 :(182) ادبیات و علوم انسانی. 45

10-شایان، سیاوش و مهدي جنتی( 1386 ).شناسایی نوسانات مرز پیرامونی و ترسیم نقشه پراکنش مواد معلق دریاچه ارومیه با . استفاده از تصاویر ماهواره اي. مجله پژوهش هاي جغرافیایی. شماره 62

11-طایفه نسکیلی، نادره و سجاد برشنده( 1389 ). بررسی کیفی منابع آب زیرزمینی حاشیه دریاچه ارومیه از نظر مصارف شرب و کشاورزي با استفاده از  GIS .چهارمین همایش انجمن زمین شناسی ایران. دانشگاه ارومیه .

12- علیپور، صمد( 1388 ). اطلس پارك ملی دریاچه ارومیه. سازمان حفاظت محیط زیست، اداره کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان غربی.

13- یارمحمدي، مهتاب،پور کاظمی،محمد، کمالی، ابوالقاسم،( 1381 ).بررسی سیتوژنتیک آرتمیاي دریاچه ارومیه. مجله علمی  شیلات ایران. سال یازدهم. شماره 1

14- ببران، صديقه(1387 ) جايگاه قانوني حقابه هاي زيست محيطي فصلنامه راهبرد.

15-آب منطقه اي آذربايجان غربي(1390) بررسي وضعيت درياچه اروميه و مقايسه هم رفتاري آن با تغييرات سطح درياي خزر و درياچه وان تركيه و عوامل آب و هوايي منطقه"همايش ارزشيابي پايداري فرايند توسعه و پيامدهاي آن در درياچه اروميه.

16-بوتكين،دانيل؛ كلر،ادوارد ( 1382 ). شناخت محيط زيست(زمين سياره زنده) ترجمه عبدالوهاب حسين زاده، مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهي.

17-جبارلوي شبستري، بهرام ( 1378 ). درياچه اروميه اشك طبيعت ايران،تهران: نشر نقش مهر.

18- جعفرپور رودسري، ربابه ( 1390 ). كنوانسيون رامسر و نقش آن در استفاده معقول و پايدار از تالابهاي ايران، پايان نامه كارشناسي ارشد، تهران،دانشگاه شهيد بهشتي، دانشكده حقوق.

19- ديويس، جان، كلاريج، گوردون ( 1389 ). فوايد تالابها . مترجم سيد امير ايافت، تهران: نشر دايره سبز.

20- رضوانيفر، محمدمهدي ( 1390 ). سياستگذاري نظام حقوقي ايران در حوزه محيط زيست، پايان نامه كارشناسي ارشد،تهران، دانشگاه شهيد بهشتي،دانشكده حقوق.

21- رضا، عنایت الله،  دریاچه اورمیه.

22-روزنامه جام جم ، شماره 1739 ، محسن احمدي

23- روزنامه همشهري ، شماره 4762 ، محسن احمدي ، ويژة استاني

24- مجموعه مقالات منتشره در سازمان محيط زيست استان آذربايجان غربي

25- درياچه هاي كوهستاني ايران ، انتشارات كتاب همراه ، نوشته : علي مقيم

26- اسناد مربوط به درياچه در سازمان محيط زيست استان آذربايجان شرقي

27- فرهنگ جغرافیایی شهرستان‌های کشور (شهرستان ارومیه)، سال ۱۳۷۹


طراحی و اجرا: اداره فناوری اطلاعات دانشگاه شهید مدنی آذربایجان